Tiếng Việt đậm dấu vết chiến tranh

Thứ Tư, ngày 16/05/2012, 15:30

Ngôn ngữ nào cũng có những từ ngữ quân sự dùng trong đời thường liên quan đến những ẩn dụ chiến tranh. Nhưng tiếng Việt đặc biệt nhiều từ ngữ chiến tranh.

Thích chơi kiểu “đánh”, “đá”

Từ khi dựng nước, dân tộc Việt phải liên miên đối phó với giặc ngoại xâm phương Bắc và giặc giã quấy nhiễu ở phương Nam. Kết quả là những từ ngữ quân sự từ xa xưa đã đi vào lời nói đời thường, lúc nhiều lúc ít.

Nhà báo viết: “Thế trận của Chelsea rất chặt chẽ, hàng phòng ngự luôn vô hiệu hoá được các mũi nhọn tấn công của đối phương. Các pháo thủ Arsenal tổ chức tấn công, ra sức bắn phá khung thành Chelsea, nhưng người chiến thắng lại là đội quân của ông Ancelotti…” Đó là cách viết theo một ẩn dụ đời thường “trận đấu bóng đá là chiến tranh”.

Khái quát hơn, có ẩn dụ thi đấu thể thao là chiến tranh. Chính vì vậy, chúng ta mới dùng từ “trận” cho những cuộc đấu thể thao: trận bóng đá, trận bóng bàn, trận bóng chuyền, trận vật, trận cầu lông…

Cờ tướng không là ngoại lệ. Trong bài thơ Học đánh cờ của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng có những câu thơ phản ánh ẩn dụ cuộc cờ là chiến tranh: “Tấn công, phòng thủ nhanh như chớp/Kiên quyết không ngừng thế tiến công”.

Đành rằng có ẩn dụ thi đấu thể thao là chiến tranh, nhưng thể thao trước hết là trò chơi. Môn thể thao nào cũng được người Việt, người Anh, người Pháp hay người Nga gọi là “chơi “ (to play; jouer; igrat’): chơi bài, chơi bóng bàn, chơi cờ, chơi quần vợt… Ấy thế nhưng với người Việt, thể thao còn là đánh và đá. Chơi gọi là “đánh” (nếu dùng tay) và “đá” (nếu dùng chân). Nếu dịch “đánh bạc”, “đánh bi”, “đánh bốc”, “đánh đáo”, “đánh khăng”, “đánh vật”… sang những thứ tiếng khác, vẫn chỉ dùng từ “chơi”.

Chiến tranh trong cả chuyện chăn gối

“Trận”, “đánh” và “quân” là những từ chiến tranh điển hình trong tiếng Việt.

Những sự kiện xảy ra kéo dài và gây hại liền được gọi là “trận”: trận bão, trận lụt, trận cuồng phong, trận gió, trận ốm, trận ho, trận đòn, trận roi, trận mưa… Thậm chí “Thúc Sinh quen thói bốc trời/Trăm nghìn đổ một trận cười như không” (Truyện Kiều).

So sánh với tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Nga, từ “đánh” của tiếng Việt là một đặc thù. Trong các từ điển tiếng Việt, có khoảng 130 cụm từ “đánh + X”.

Dấu vết chiến tranh cũng đọng lại trong từ “quân”. Những cách dùng sau cũng không thấy ở nhiều tiếng khác: một tập hợp người cùng hành động, cùng một thuộc tính liền được gọi là “quân”. Những người không có việc làm sẽ sung vào “đội quân” thất nghiệp. Chúng ta gặp khái niệm “quân xanh” trong đấu thầu dự án, trong việc tìm vận động viên cầu lông, cờ vua có trình độ luyện tập với Nguyễn Tiến Minh, Lê Quang Liêm… Quản lý người dưới quyền thì gọi là “quản quân”: “Tuy nhiên với lực lượng hùng hậu, phong độ ổn định của các cầu thủ và tài quản quân của huấn luyện viên, B.B.D., đã thắng chính họ” (Người Lao Động, 1.8.2007). Số lượng các thành viên của một đơn vị hành chính, văn hoá nghệ thuật được gọi là “quân số”. Đi làm nhiệm vụ được gọi là “xuất kích”, “ra quân”: “Hà Nội ra quân chống ùn tắc giao thông”; “Hà Nội ra quân kiểm tra hoạt động taxi” (VTV1, 10.4.2012). Thực hiện những nhiệm vụ khó khăn được gọi là “đột phá”, “xung kích”. Một chương trình hành động có nhiều người tham gia, dù không hề đánh nhau, vẫn được gọi là “chiến dịch”: chiến dịch mùa hè xanh, chiến dịch thanh niên tình nguyện. “Chính quyền, các cơ quan chủ quản đã cử người đóng chốt, trực chiến tại những điểm nhiều nguy cơ lũ tràn về” (VTV1, 18.10.2011).

Dấu vết chiến tranh hiện hữu trên khắp đất nước. Từ “lô cốt” từng đi vào thơ ca: “Chiều xuân nắng mịn lá khoai lang/ Hoa bí bò leo nở cánh vàng/ Lô cốt bên đường rêu phủ khắp/ Bầy em thi chạy tiếng cười vang” (Huy Cận, Chiều xuân bên đường). Nay lại thấy “lô cốt” giao thông. Người bảo thủ, khó từ bỏ nếp suy nghĩ cũ liền được phong danh ông “lô cốt”.

Người Việt dùng nhiều từ ngữ chiến tranh để tạo ẩn dụ và tiếng lóng. “Vũ khí”, “súng đạn”, “buông súng”, “cướp cò”… là những từ ngữ bác sĩ thường dùng trên báo chí để giải thích những điều liên quan tới quan hệ chăn gối. Họ hàng xa được gọi là có quan hệ “đại bác tầm xa”.

Bức tranh xã hội qua ngôn từ

Từ ngữ phản ánh xã hội và dấu vết xã hội đọng lại trong từ ngữ. Có những từ ngữ lâu đời, đã một thời ít dùng, có những kiểu quan hệ xã hội tưởng đã lùi vào dĩ vãng, nay xuất hiện trở lại và bùng nổ khiến lớp từ này có số lượng từ ngữ mới và số lượt từ ngữ dùng nhiều tới mức đáng kinh ngạc. Có thể kiểm nghiệm qua ba từ "cò", "tặc" và "chạy". Nếu như trước đây trong tiếng Việt chỉ có đạo tặc, gian tặc, nghịch tặc, phản tặc thì nay có thêm hải tặc, lâm tặc, đinh tặc, cáp tặc, đất tặc, nghêu tặc, tin tặc, vàng tặc... Khi những hiện tượng xã hội đặc biệt xuất hiện thì lại xuất hiện những từ ngữ đặc biệt. Liên quan đến câu chuyện giao thông, từ đinh tặc kể ra đã là mới thì nay trong dân gian lại xuất hiện thêm từ Đinh tặc!

Tra TỈ LỆ CHỌI của Đại Học – Cao Đẳng 2012. Nhanh Nhất – Chính Xác Nhất!
Soạn tin: CHOI MãTrường Năm gửi đến 8502
Theo GS.TS Nguyễn Đức Dân (Sài Gòn tiếp thị)
Giáo dục Về nơi giáo viên không chỉ yêu nghề mà còn phải... khỏe Băng rừng, lội suối là cụm từ quen thuộc đối với những thầy cô giáo đang công tác tại trường Tiểu học và THCS Krong...
20/11/2017 03:00
Những phận đời kém may mắn Đến lớp học đặc biệt của thầy giáo tí hon nặng 19kg Là một thầy giáo vô cùng đặc biệt, chàng trai 29 tuổi, cao 1,1m và nặng 19kg lúc nào cũng vui vẻ với một nghị lực...
19/11/2017 19:00
Những thần đồng - thiên tài nổi tiếng TG Cuộc đời  phù thủy toán học : bộ óc thiên tài siêu phàm nhất lịch sử “Máy tính sống”, “thiên tài toán học”, “người phụ nữ thông minh nhất thế giới”, đó là những mỹ từ mà giới khoa học...
19/11/2017 17:00
Giáo dục Cô giáo trẻ  chắp cánh  ước mơ trẻ tự kỷ nghèo “Nếu không vì tình thương, chỉ biết tới lợi nhuận, có lẽ cơ sở đã phải đóng cửa ngay từ khi mới mở”
19/11/2017 13:00
Giáo dục Cô giáo 9X với cách dạy văn độc đáo Cô Trần Thị Quỳnh Anh, giáo viên Trường THPT Trưng Vương, quận 1 (TP.HCM) cho học sinh vẽ tranh, hóa thân vào nhân...
19/11/2017 10:40
Giáo dục Phong bì ngày 20/11: Nỗi ám ảnh của cả phụ huynh và giáo viên? Ngày 20/11 sắp đến, để bày tỏ sự trân trọng, biết ơn đối với những giáo viên vất vả hàng ngày dạy dỗ con mình, nhiều...
19/11/2017 08:10
Livestream - cơn bão đang đến? Vô ý tắt hiệu ứng khi livestream, hot girl bẽ mặt vì nhan sắc thật Sau khi lộ nhan sắc thật, hot girl mất đi một lượng lớn fan hâm mộ.
20/11/2017 03:00
Những chuyện gia đình Câu chuyện ý nghĩa: Chồng tôi không làm tôi hạnh phúc Không ai có thể kiểm soát hạnh phúc của bạn mà chính bạn cần làm điều đó.
20/11/2017 00:05
Clip hot Gái trẻ mặc bikini lội ruộng bắn cá  " gây sốc "  tuần qua Cô gái có làn da trắng nõn cùng đôi chân dài thon thả hì hụi bắt cá khiến dân mạng chao đảo.
19/11/2017 16:30
Tình yêu giới trẻ hiện nay Nữ sinh Ngân hàng tựa hotgirl chủ động  " tấn công "  thầy giáo Khi kể lại câu chuyện, thầy giáo Việt Tâm không phút nào buông bàn tay nắm lấy tay cô học trò Thu Hà.
19/11/2017 14:28
Giới trẻ 2017 Thanh niên TQ hoảng loạn kể chuyện bị sốc điện chữa đồng tính Cảm giác như da trên đầu bạn đang bị côn trùng cắn cùng một lúc. Dần dần, tôi bắt đầu cảm thấy đau.
19/11/2017 13:00
Ngoại tình thời nay Bi kịch người chồng dám lén lút với bạn thân của vợ Biết tôi ngoại tình và muốn cưới bạn thân của vợ, cô ấy chỉ mỉm cười và đồng ý ly hôn.
19/11/2017 10:22
   
  • Các chuyên mục khác